Jaar B, openbaring des Heren

Openbaring des Heren – Matteüs 2,1-12

Waarom hebben enkel Lucas en Matteüs in hun evangelie verhalen opgenomen over Jezus’ geboorte en wat daar onmiddellijk aan voorafgaat en op volgt? En waarom gaat het daarenboven over totaal verschillende verhalen?

In elk geval wijst het erop dat deze vertellingen niet tot de kern en de essentie behoorden van de eerste Jezusoverleveringen, van de eerste verkondiging die kerugma heette, van de vroegste kerkelijke prediking.

Het christendom en het christelijk geloof kunnen er ook zonder, zou je kunnen zeggen, hoe gewaagd of oneerbiedig deze uitspraak in vele vrome oren ook moge klinken.

De logische tegenvraag is dan uiteraard waarom Lucas en Matteüs, ieder op zijn manier, er zoveel energie in hebben gestoken om hun gewijde geschriften van deze opvallende inleidingen te voorzien. Want dat de kerstverhalen opvallend zijn, is het minste dat je ervan kunt zeggen.

Dat moet te maken hebben met de behoefte die deze beide auteurs hebben aangevoeld, om vanaf het begin aan te geven welke sfeer en welke kleur, welke tonaliteit en welke teneur hun groot verhaal achteraf zullen bepalen en beheersen.

In een muzikale context zou je het een ouverture noemen die aan de opera voorafgaat: die op zichzelf staat, die een afgerond geheel vormt en inderdaad geen deel uitmaakt van het daaropvolgend dramatische gebeuren. Maar niemand wil de ouverture missen. Niemand durft te zeggen dat de ouverture niet integraal tot de opera behoort. Niemand durft te beweren dat de opera nog niet begonnen is, ook al is het doek nog niet opgegaan.

Er wordt in die evangelische ouvertures heel wat afgereisd. Maria gaat op reis, Jozef gaat op reis. De familie gaat meermaals op reis. En telkens worden de reden en het doel van de reis goed aangegeven: om een nicht te gaan bezoeken die een kindje verwacht; om aan de volkstelling deel te nemen; om te vluchten voor levensbedreigend gevaar; om het Kind aan God op te dragen; om een veilige woonplaats op te zoeken; om op bedevaart te gaan.

Dat zijn stuk voor stuk reizen van de hoofdpersonages zelf:Jezus, Maria en Jozef. Maar er zijn ook twee reisverhalen bij waar zijzelf de reden en het doel uitmaken van de tocht en waar andere mensen omwille van hen in beweging komen. En dan zijn wij bij de herders van Kerstmis en de oosterse wijzen van Driekoningen.

De ouverture, zo zeiden wij, geeft de hoofdtonaliteit aan van het drama dat erna te gebeuren staat.

Het Lucasevangelie is een evangelie van en voor herders, een evangelie van de armen en uitgestotenen, van de mislukkelingen en de zondaars: mensen die zó door duisternis omringd en getekend zijn dat zij opschrikken voor het licht, maar er ook onweerstaanbaar door worden aangetrokken. Het evangelie van Lucas is het evangelie van de barmhartigheid, tot op het kruis waar een Man in doodsnood vergeving toezegt aan een moordenaar die op het allerlaatste moment tot inkeer komt.

Het Matteüsevangelie is een evangelie van en voor wijzen uit het Oosten, een evangelie van zonderlingen en alternatieven, van anders-dan-verwachten, van anderen dan die verwacht zijn: niet het eigen volk dat zijn nieuwe koning afwijst, maar de vreemdelingen wereldwijd die wél oog hebben voor het licht van een ster en een mensengelaat. Het eerste evangelie is het evangelie van de universaliteit van Gods Koninkrijk, tot op het kruis waar boven zijn hoofd het opschrift was aangebracht met de reden van zijn veroordeling en afwijzing: Jezus, de koning van het uitverkoren volk.

Met Kerstmis zegt Lucas ons: je moet God aanvaarden in je leven als de kleinste en de minste der mensen, de gans Nabije, de Naaste-als-jezelf die je weg kruist.

Met Epifanie zegt Matteüs ons: je moet God aanvaarden in je leven als de gans Andere, de Heilige, de Koning, als de Eerste en de Laatste van de schepping.

En zo wordt de kring gesloten: de kring van de aarde en de hemel, van het eerste gebod en het tweede daaraan gelijk, van de dienst en de eredienst, van de caritas en de amor, van het oude paaslied dat een nieuw kerstlied is geworden: ubi caritas et amor, Deus ibi est.

Iedere evangelist is zichzelf, legt zijn eigen accenten, desgevallend in de lijn van de ouverture. Maar tegelijk klinkt uit elke van de evangelische versies en varianten datzelfde refrein: ubi caritas et amor, Deus ibi est.

Wat zou er van de herders en van de drie koningen geworden zijn na hun terugreis? Dat is een vraag die alleen gesteld wordt door mensen die te verstandig zijn of zich te verstandig wanen voor dit soort ouverture-verhalen. Kinderen en wie worden als kinderen, stellen die vraag niet: zij weten dat verhalen eindigen waar en zoals ze eindigen. Ga je aan dat einde prutsen, dan maak je het hele verhaal kapot. De herders keerden terug in de anonimiteit waaruit ze tevoorschijn waren gekomen. De wijzen uit het Oosten gingen naar huis langs een weg die niemand kent of weet.

Dat wil zeggen dat deze éne reis hét gebeuren van hun leven is geweest, dat deze éne ontmoeting met hei Mysterie, met de minste der mensen, met de Heilige en gans Andere heel hun leven gevuld en vervuld heeft: één moment, zo vluchtig als een plotse lichtflits, wordt tegelijk zo eindeloos als een eeuwigheid.

In Matteüs’ verhaal wordt dit op ongeëvenaarde wijze uitgedrukt in het beeld van de ster. Plots is die er en plots is ze verdwenen; en even plotseling verschijnt ze opnieuw om dan – onmogelijk – stil te blijven staan boven de plaats van de ontmoeting. De tijd valt stil – ook dat is onmogelijk – het éne moment van de ontmoeting is het tekenende moment van een heel mensenleven.

Of, anders uitgedrukt: heel ons leven is één ontmoeting met het ondoorgrondelijke mysterie van het bestaan, zoals wij dat bevroeden en ontwaren in een ver en onbereikbaar licht, maar zoals wij dat tegelijk, hier  en nu, zien en horen en voelen in de concrete dingen van elke dag, in de concrete medemensen, de minsten en de kleinsten in de eerste plaats.

Die tweevoudige dimensie van de godservaring, van amor en caritas, van contemplatie en dienstbaarheid, wordt in Matteüs’ verhaal in twee zinnen bij elkaar gebracht. Zij vielen op hun knieën neer ten teken van hulde. En: zij boden hun geschenken aan. Aanbidding en aanbieding, overgave en offergave: woorden die twee aan twee heel dicht bij elkaar liggen als twee aspecten van één werkelijkheid die je niet van elkaar kunt losmaken. De geschenken van de drie koningen, goud, wierook en mirre, zijn enerzijds de tekenen van de hulde, anderzijds ook de tekenen van het engagement.

Sinds eeuwen staat in vele culturen en religies goud symbool voor koninklijke macht en waardigheid. Koningen worden met goud gekroond, zoals priesters met wierook omgeven worden ten teken van hun toebehoren aan de eredienst en zoals profeten met mirre begiftigd worden ten teken van de doordringende kracht van hun woord.

Ten huize van Herodes, de koning, citeren de priesters van het volk de woorden van de oude profeten: in Bethlehem wordt Hij geboren die een Leidsman zal zijn, een Herder voor Israël. Niet zij maar wel de vreemde bezoekers begrijpen taal en teken. Zij erkennen en huldigen het pasgeboren Kind als de Koning, de Profeet, de Priester, kortom en samengevat: als de Leidsman, de Goede Herder van de oude belofte.

Maar goud, wierook en mirre zijn ook engagementsgeschenken. Want de waarborg voor de authenticiteit van de aanbidding is het engagement om voor de minste der mensen de taken op te nemen en waar te maken van koning, priester en profeet: mensen beschermen en leiden, voor hen bidden en hun zorgen delen, hen bemoedigen en het voor hen opnemen.

De wijzen uit het Oosten zijn langs een andere weg naar hun land teruggegaan. Zij hebben de plaats geruimd voor ons: voor onze reis, voor onze ontmoeting, voor onze aanbidding, voor ons engagement. Als de ouverture ten einde is, gaat het doek op voor het eigenlijke verhaal. Maar de toon is gezet, het thema gecomponeerd, de melodie voorgezongen en voorgespeeld. Ons rest de herhaling van het lied in zijn talloze creatieve variaties en varianten, maar met zijn eender refrein: ubi caritas et amor, Deus ibi est.

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

0 Reacties
Inline Feedbacks
View all comments
0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x