Jaar A: Vierde zondag van de Advent

Vierde zondag van de advent – Matteüs 1, 18-24

Van de vier evangelies die het leven van Jezus verhalen, is er één enkel dat met de deur in huis valt. Marcus begint onmiddellijk met de prediking van Johannes de Doper. De andere drie hebben elk hun eigen voorspel, hun proloog. Wel wordt het woord Proloog voorbehouden aan het vierde evangelie. Bij Matteüs en Lucas spreken wij van de kindsheidevangelies. Maar het gaat daar evengoed over een voorspel, een voorwoord dat aan het eigenlijke levensverhaal (wij noemen het: het openbare leven van Jezus) voorafgaat.

Johannes’ Proloog is zonder meer christelijke theologie, zoals die aan het einde van de eerste eeuw reeds een eigen vorm had gekregen. In het begin was het Woord. Dat herinnert aan het boek Genesis, met als proloog voor heel de Schrift: het scheppingsverhaal. In het begin was het Woord. Dan gaat Johannes echter direct over naar het nu. Het Woord is vlees geworden en het heeft onder ons gewoond. De Zoon van God is mens geworden: niet uit het bloed noch uit de begeerte van het vlees noch uit de wil van een man, maar uit God, uit Geest geboren.

De prologen van Lucas en Matteüs gaan over net hetzelfde: de menswording van Jezus Christus, waarachtig God en waarachtig mens. Het titelvers van Matteüs, ‘de geboorte van Jezus Christus vond plaats op deze wijze…’, betekent net hetzelfde als dat van Johannes, ‘het Woord is vlees geworden’. Maar Matteüs en Lucas maken geen gebruik van de theologietaal van Johannes. Zij doen het nog in de lijn van de joodse traditie: met verhalen, die zij componeren op basis van vage overleveringen die zij hebben opgevangen, op basis van hun gelovige bezinning over het mysterie van de Menswording, en tegelijk gebruikmakend van motieven en themata die de lezers goed kennen, ontleend aan het Oude Testament.

Lucas, wiens verhalen inde komende dagen ruim aan bod komen, hanteert als bouwmateriaal de wonderbaarlijke geboorte, die traditioneel hoorde bij grote Bijbelfiguren om hun betekenis en belang te onderstrepen. Als hun geboorte al zo wonderlijk was, wat moeten wij dan niet van hun leven verwachten? Denken wij bijvoorbeeld aan het kind van Abraham, van David. Lucas doet hetzelfde wat Johannes de Doper betreft: de onmogelijke zoon van de bejaarde Elisabeth, en – de climax ten top – wat Jezus betreft: de nog minder mogelijke zoon van het maagdelijke meisje Maria.

Matteüs van zijn kant maakt gebruik van de oude profetieën van de verwachting, inzonderheid Jesaja, die hij als het ware in de tegenwoordige tijd vertaalt. Maar hij opent zijn proloog op plechtige wijze met een stamboom, de geslachtslijst van onze Heer Jezus Christus. Zo wil hij diens onmiskenbaar menselijke herkomst onderstrepen: helemaal in de lijn van de menselijke verwachtingen – zoon van Abraham, zoon van David, Mensenzoon. De laatste in de rij van driemaal veertien generaties is Jozef, de man van Maria; ‘en uit haar werd geboren Jezus, die Christus wordt genoemd’.

Logisch sluit hierop het volgende vers aan, het eerste van de perikoop van vandaag, het titelvers van het vervolg van Matteüs’ proloog: `De geboorte van Jezus Christus vond plaats op deze wijze.’ Meteen echter schakelt de evangelist over naar het tweede aspect, de goddelijke kant van de zaak. Niet uit vlees en bloed, niet uit de wil of de begeerte van een man, maar uit God geboren.

En Jozef is de bindfiguur. Zoals hij aan het einde staat van de stamboom van mensen, zo komt hij aan het begin van Jezus’ eigenste levensverhaal, zijn menswording.

Daar hebben wij het moeilijk mee, omdat wij Jozefs rol en betekenis in het menswordingsgebeuren, zoals Matteüs het vertelt, als minimalistisch en van secundair belang, zelfs als vernederend en naïef ervaren. Nochtans zijn die wel degelijk essentieel, juist wat de tweevoud van het mysterie van de incarnatie betreft: uit mensen geboren, uit God geboren. Maar wat is zijn rol dan eigenlijk, als deze zo essentieel is?

Louter menselijk gezien is het inderdaad een probleemverhaal dat oogt naar echtbreuk en overspel. Wij zijn wel eerbiedig genoeg om niet zo ver te gaan in ons denken en spreken.

Jozef wordt in het verhaal een rechtschapen, een vroom man genoemd. En dat moet dan uitleggen waarom hij in stilte van Maria wilde scheiden, toen hij haar onverklaarbare zwangerschap opmerkte: om haar niet in opspraak te brengen. Kom nu, alsof dat iets zou afdoen aan de praatjes en blikken van de dorpsgenoten, alsof zij én hij dan minder met de vinger gewezen zouden worden.

Als je hier verder op doordenkt, is het nog minder logisch of geloofwaardig dat – zoals uit het verhaal kan blijken – Maria, de onbevlekte, die zonder zonde is, aan haar geliefde man niets zou hebben verteld van het wonder aan haar geschied en door de engel gemeld. Zij had toch geen spreekverbod gekregen. Het wordt niet uitdrukkelijk vermeld, maar allicht heeft Jozef toch wel alles van haarzelf, uit eerste bron vernomen om er zijn eigen eerlijke conclusies en consequenties uit te trekken.

Wat er ook van zij, Matteüs geeft aan dat Jozef ten minste bevroedde, zo niet wist dat het over iets wonderlijks ging, iets waar God mee te maken had. Maria was zwanger van de Heilige Geest, zo staat er. Jozef was een vroom man, hij had daar oog voor. Maar ook vrome mensen hebben het moeilijk en weten niet wat te doen, als God hen zo rakelings nabij komt.

Trouwens, ook een vroom man koestert zijn terechte dromen over zijn kind en zijn vrouw en zijn toekomst. Als die dan manifest doorkruist worden door God zelf, is de logische reactie van een rechtschapen man dan niet: hier kan ik niet bij, hier pas ik niet in, hier is geen plaats voor mij? Stop je droom, man, en neem in stilte afscheid van dit kind, deze vrouw, deze toekomst. Ze zijn de uwe niet.

Maar Jozefs droom stopt niet. Integendeel, hij begint pas. Of, zou je kunnen zeggen, op dat moment kentert hij, slaat hij helemaal om. God zelf doet hem een hele andere richting uitgaan.

In de Bijbel staat een droom voor een geprivilegieerde ontmoeting met God. De engel is de geprivilegieerde boodschapper Gods. Wij herinneren ons die grote dromer van het Oude Testament, Jozefs naamgenoot, de zoon van Jakob in Egypte.

Welnu, in een droom – het zal de laatste niet zijn – komt de engel aan Jozef zeggen dat hij wel degelijk een rol te spelen heeft, erbij hoort, erbij past: wees niet bevreesd uw vrouw tot u te nemen. Hij mag niet zomaar verdwijnen van het toneel. Hij mag niet weglopen voor het wonder aan haar geschied. Dat zou hebben betekend: niet enkel, ik pas er niet bij, er is hier geen plaats voor mij; maar ook, ik kan er niet bij, dus wil ik er ook niet bij. Haar opnemen als vrouw en moeder betekent voor hem: geloven in de menswording van Gods Zoon. Het is zijn manier om dat geloof te beleven. Het behoort tot zijn rol en taak er zodoende van te getuigen.

In de Bijbel staat de droom voor een geprivilegieerde Godsontmoeting. Evengoed kun je zeggen: voor een plots en helder geloofsinzicht dat je geschonken wordt. ’s Morgens wordt Jozef wakker, badend in het zweet van de nachtmerrie. Hoe stil alles ook verlopen is, voor hem was die stilte overdonderend. Hij is een andere Jozef geworden, de Jozef van Gods droom.

Nu pas wordt zijn vrouw Maria de zijne, omdat hij haar afstaat aan heel de wereld. Nu pas wordt het Kind in haar schoot helemaal het zijne, omdat hij zijn plaats als vader afstaat aan God. Niemand heeft ook met meer reden kunnen zeggen dat hij een kind ‘gekregen’ heeft: om voor te zorgen, om te behoeden, om Hem de naam te geven van Gods droom: Emmanuel – God-met-ons; Jezus – God-redt.

Van Sint-Jozef, de man in de stilte, de man in de schaduw, hebben wij te leren hoe belangrijk en goeddoend het kan zijn stil te worden en in de schaduw te staan, in plaats van steeds het volle licht op te zoeken en ons leven als mislukt te ervaren zonder voortdurend een schijnwerper erop. In de stilte en de schaduw krijg je oog voor wat je overstijgt. Je wilt er wel van weglopen, maar dan ontdek je plots als in een droom dat op deze wijze, vandaag en in de komende dagen, in je leven de geboorte plaatsvindt van Jezus Christus.

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

0 Reacties
Inline Feedbacks
View all comments
0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x